مرکز توسعه سرمایه گذار مهندس رحیم دانشور

 استان گلستان اقوام مختلفي زندگي مي كنند كه ضرورت دارد به تفكيك بررسي

 اين اقوام پرداخته شود.

 

1.   تركمن ها

تاريخچه قوم تركمن

تركمن ها كه آن را «اغوز» يا «غز» نيز نامديده اند. شاخه اي از تركان آسياي ميانه

 هستند كه از عهد قديم در صحراهاي وسيع بخش هاي سفل هاي رود سير دريا

 (سيحون) و بين درياي آرال به زندگي چادرنشيني روزگار مي گذراندند. در مورد

 چگونگي و پيدايش و خاستگاه اين قوم، نظريات متفاوتي وجود دارد ولي نظر غالب بر

 اين است  كه از آسياي جنوب شرقي (حوالي چين) به اين منطقه آمده اند. تا حدود

 قرن هفتم ميلادي «تركمن ها» جزئي از قوم بزرگ ترك بودند. در اين سال ها به دنبال

 اضمحلال امپراطوري گوگ ترك، گروهي از ترك ها كه به نام «اغوز» ناميده شدند. از

 آنان جدا شده و از ناحيه ارخون به طرف آرال و سيد دريا كوچ كردند.

پيدايش لفظ «تركمن» نيز به حدود قرن 10-9 ميلادي مربوط مي شود.

در زمان سلطان «مسعود غزنوي» تركمن ها كه مردمي دامدار بودند به دنبال مرتع به

 طرف گرگان كوچ كردند. بين سلطان مسعود و تركمن ها جنگ درگرفت و سلطان

 شكست خورد و دولت غزنوي منقرض و دولت سلجوقيان روي كار آمد. بعد از آن در

 طول تاريخ پسروي و پيشروي هايي توسط تركمن ها در سرزمين گرگان انجام مي

 گرفت. براي مثال در سال 1134 هجري قمري به دنبال انقراض صفويان و به قدرت

 رسيدن محمود افغان، تركمن ها از ضعف دولت مركزي استفاده نموده و درمناطق

 سرسبز گلستان پيشروي كردند. روحيه صحرانشيني تركمن ها از يك سو و

 سياست هاي نابخردانه حكومت مركزي از سوي ديگر باعث مي گرديد كه بين تركمن

 ها و حكومت مركزي   هميشه جنگ و درگيري وجود داشته باشد.

در سال 1880 ميلادي تركمنستان به طور كلي به تسخير روس ها در آمد و بين دو

 كشور ايران و شوروي سابق مرز تعيين شد و اين امر باعث گرديد كه بسياري از

 فاميل ها و بستگان دور و نزديك ترمن در دو طرف مرز قرار گرفته و براي هميشه از

 ديدار هم محروم شوند و از طرفي تركمن ها كه به شغل عشايري مشغول بودند

 نتوانند به اين طرف و آن طرف مرز ييلاق و قشلاق نمايند. 

تركمن ها تحت حكومت ايران به دليل روحيه صحرانشيني از يك طرف و عدم زيركي

 دولت مردان در رام نمودن آنان هميشه بين حكومت و تركمن ها اختلاف و درگيري

 وجود داشت. در سال 1342 هجري قمري اقدامات حكومت در به اطاعت در آمدن

 تركمن ها شدت گرفت و اين امر باعث شد كه اتحاد بين طوائف تركمن (گوكلان ها،

 يموت ها، آتاباي ها، جعفرباي ها و ...) ايجاد شود و شورايي با شركت 6 نفر از

 طوائف (كر، توماچ، آرق، كل، قرنجيك و كلته) تشكيل و قرار شد نمايندگان آتاباي ها

 و گوكلان ها نيز به آن ها بپيوندند. دو سال بعد نيروهاي رضاخاني براي سركوب

 تركمن ها در چهار ستون به طرف صحرا حمله و تركمن ها را سركوب نمود و آنان را

 مجبور به اسكان نمود و از حركت هاي گروه هاي كوچنده (عشاير) ممانعت به عمل

 آورد.

 
تركمن ها در گلستان

جمعيت تركمن ها در استان گلستان بالغ بر 500000 نفر و با توجه به جمعيت كلي

 استان بيش از 33% را شامل مي شوند و تراكم جمعيتي آن ها عمدتاً در شهر هاي

 جدار مرز وجود دارد و به ترتيب در گميشان (100%)، آق قلا (98%)، بندرتركمن (85

%)، گنبد (77%)، كلاله (55%) و مينودشت (40%) از جمعيت اين شهرها را تراكمه

 تشكيل مي دهند و درصد كمي نيز در شهرهاي ديگر استان از جمله مركز استان

 (گرگان) ساكن هستند و درتوصيف وضعيت سرزميني 6/37% مساحت استان با

 تراكم نسبي 47 نفر در هر كيلومتر مربع در اشتغال قوميت تركمن است كه اين امر

 گوياي اهميت اين قوم در معادلات استاني و مالاً كشوري است.

 

 

اسامي اقوام، طوائف و تيره ها، وجه تسميه

تركمن ها به 9 ايل تقسيم مي شوند. البته ايل ها، طوائف و تيره هاي تركمن تشتت

 آراء وجود دارد بعض آن را تا 9 و بعضي تا 24 نيز ذكر كرده اند.

ايل هاي موجود  در ايران عبارتند از: «يموت»، «گوگلانگ»، «تكه» و تعداد بسيار كمي

 «نخورلي» بر طبق يكي از اساطير مجمود در ميان تركمن ها مردي داراي 3 زن بوده و

 در ايام حاملگي، هر كدام از زن ها از شوهر شكارچي خود تقاضاي گوشتي را مي

 كنند.
شوهر براي زن اولش «قوچ كوهي» را شكار كرده، مي آورد. براي زن دومش شكاري

 پيدا نمي كند در نتيجه «گرگي» را شكار كرده و جگر آن را براي زنش مي آورد. براي

 زن سومش نيز  «گوسفندي آبي رنگ كه در ضمن لنگ نيز بوده»، كشته و مي آورد.

هنگام تولد پسران، زنان از شوهر خود، براي آن ها تقاضاي اسم مي كنند. شوهر

 براي پسر اول خود نام «تكه»، را انتخاب مي كند. براي فرزند دوم، «يموت» و براي

 فرزند سوم نام «گوگلانگ» را بر مي گزيند. «تكه» به معناي قوچ كوهي، «يموت به

 معناي گرگ و «گوگلانگ» به معناي گوسفند لنگ آبي مي باشد.

يموت هاي ايران به دو طائفه بزرگ «جعفرباي» و «آتاباي» تقسيم مي شوند.

گوگلانگ ها نيز به دو طائفه «دودرغه» و «غايي» تقسيم مي شوند. طوائف نيز به تيره

 هاي متعددي تقسيم مي شوند. مثلاً آتاباي ها به دو تيره «آق» و «آتاباي» و

 جعفرباي ها به دو تيره «يارعلي» و «نورعلي» تقسيم مي شوند.

طوائف مقدس: طوائف «آتا» و «خوجه» و «مختوم» خود را از شجره خلفاي راشدين

 مي دانند، اين طوائف كه در ميان تركمن ها از اقوام خاصي برخوردارند «اولاد» ناميده

 مي شوند و به عنوان طوائف مقدس از آن ها ياد مي كنند نقش مهمي را در رفع

 مخاصمات دارند. تركمن ها بر اين باورند كه هر كس به اين طوائف مقدس آسيب

 برساند مورد عقوبت الهي قرار مي گيرد و به همين دليل در جنگل ها و ... آنان به

 عنوان گروه بي طرف و ميانجي عمل مي كنند.

 

 

«نمودار طوائف مقدس با اعتقاد تركمن ها»

عبد شمس- عثمان بن عفان- آرتا

هاشم- علي بن ابي طالب (ع)- خوجه

عامر بن عمرو- ابوبكر بن قحافه- شيخ

نفيل بن الغري- عمربن خطاب- مختوم

 

 

گزارشي از توزيع جمعيت قوم تركمن در استان گلستان

شناخت جمعيت و كسب اطلاعات دقيق در خصوص جمعيت استان گلستان و

 دگرگوني هاي آن در گذشته و پيش بيني آن در آينده براي برنامه ريزي توسعه

 فرهنگي، اقتصادي- اجتماعي، سياسي و امنيتي استان ضرورتي امكان ناپذير

 است.

بر اساس نتايج سرشماري انجام شده در استان گلستان بالغ بر 1531910 نفر

 جمعيت شامل 305088 خانوار مي باشد كه از اين تعداد 504381 نفر جمعيت شامل

 85778 خانوار آن به قوم تركمن اختصاص دارد.

 

 

توزيع فراواني جمعيت قوم تركمن با كل جمعيت ايراني به تفكيك شهرستان

 در استان گلستان

 

 

 

داده هاي آماري در جدول فوق بيانگرآن است كه از مجموع 504381 نفر جمعيت قوم

 تركمن در استان گلستان به تفكيك 108674 نفر در شهرستان كلاله، 8197 نفر در

 شهرستان مينودشت، 183274 نفر در شهرستان گنبد، 12549 نفر در شهرستان

 علي آباد،79190 نفر در شهرستان آق قلا،  2519 نفر در شهرستان گرگان، 52 نفر

 در شهرستان كردكوي، 109875 نفر در شهرستان بندرتركمن و 51 نفر در شهرستان

 بندرگزسكونت دارند.

 

 

2.   قوم « سيستاني »

آخرين و گسترده ترين موج مهاجر اخير سيستاني ها، مهاجرت آنان به گرگان زمين

 است كه از جهل يا پنجاه سال پيش آغاز شده و در فاصله سال هاي 1330 تا 1350

 به اوج خود رسيده است . علت اصلي اين مهاجرت خشك شدن آب منطقه ناشي از

 بازسازي نشدن بندهاي تاريخي هيرمن و تقسيم سيستان و ايجاد بند هاي جديد در

 افغانستان بر هيرمند و تغيير مسير آب اين رودخانه در بعضي موارد است. در باره

 جمعيت مهاجرين سيستاني در استان گلستان بايد گفت پس از بوميان اين منطقه و

 تركمن ها از نظر تعداد سومين گروه جمعيتي و تعداد آن ها از غرب به شرق استان

 رو به افزوني است

 

پراكندگي جمعيت سيستاني ها در استان 

 

غرب استان ار دير باز آباد بوده و به خاطر مرغوبيت زمين و امنيت كافي از گذشته اي

 دور جمعيت زيادي داشته و تمركز شديد جمعيت باعث شده كه اراضي مزروعي به

 واحدهاي كوچك (( خرد مالكي))  تقسيم شود فلذا جايي براي پذيرش غير بومي ها

 و مهاجران نداشت اما شرق استان از گذشته اي دور به جهت عدم امنيت و تاخت و

 تاز تراكمه بيشتر زمين هايش به زير كشت نرفته و مناطق وسيعي از اين منطقه

 خالي از جمعيت مانده بود. همچنين حضور مالكان بزرگ مزيد بر علت بوده چرا كه نياز

 مبرمي به كارگر كشاورزي به ويژه براي محصول پنبه داشتند و كارگران سيستاني با

 مزد كم موقعيت مناسبي براي مالكان به وجود مي آورد و آن ها بي درنگ به جذب

 اين كارگران در واحدها و سازمان هاي كشاورزي خود پرداختند و به همين دليل

 بيشترين رقم توزيع مهاجرين سيستاني در سطح استان به قسمت هاي شرقي

 استان اختصاص دارند.

در حال حاضر 15% از جمعيت استان را قوم «سيستاني» تشكيل مي دهند و

 همچنان كه اشاره شد عمدتاً در شرق استان سكونت دارند.

 

 

3- قوم « قزاق »

حدود 70 الي 80 سال پيش نزاع ها و درگيري هايي كه بين اقوام مختلف در منطقه

 آسياي ميانه وجود داشت تعدادي از قزاق ها به دليل شرايط بد و ترس از كشتار

 توسط اقوام رقيب به كشورهاي همجوار همچون چين، مغولستان، افغانستان،

 تركمنستان و ايران كوچ كردند. از جمله حدود 500 خانوار از قزاق هاي ساكن استان

 «منقشلاق» واقع در غرب قزاقستان از طريق تركمنستان به ايران پناه آورده و

 شهرهاي بندرتركمن و گرگان اسكان يافتند و به مرور زمان در اين شهرها گردهم

 آمده و محله خاص خود را برپا كردند. از خصوصيات عمده جمعيت قزاق جوان بودن آن

 است، در واقع نيمي از مهاجرين قزاق به سبب شرايط نامساعد اجتماعي و اقتصادي ايران در بين سال هاي 1313 تا 1320 هنگام مهاجرت تلف شدند و به همبن

 خاطر خانواده هاي فعلي قزاق قبل از انقلاب پر اولاد بودند.

 

دين و مذهب

گرايش عموم قزاق ها به اسلام از قرن شانزدهم ميلادي آغاز و در طول قرن نوزدهم

 تكميل شد، قزاق هاي مقيم استان 98% سني حنفي و تقريباً دو درصد مذهب

 شيعه و چند نفر نيز مسيحي هستند.

 

 

ويژگي هاي منحصر به فرد

قوم قزاق عموماً افرادي كوشا و پرتلاش هستند و به كار فني بيشتر علاقمند بوده و

 از نظر فرهنگي و اجتماعي به شدت نسبت به حفظ اصالت هاي قومي خود متعصب

 بوده و جامعه اي بسته دارند به طوري كه با هدف حفظ اصالت نژادي خود از هرگونه

 وصلت با غير قوم خود خودداري مي كنند و افرادي كه با نژاد و قوم ديگري وصلت

 نمايد را تحقير مي كنند و افراد پست و خائن به قوم قزاق مي شمارند.

 

 

4- قوم «ترك»

مردم آذري در طول تاريخ همواره آماج تبليغات «پاك تركسيم» و «پا آذريسم» بوده اند.

 پس از سركوب فبنه آذربايجان و چرخش سياست شوروي تعداد زيادي از فعالين

 فرقه دمكرات آذربايجان مجبور به ترك وطن شدند و بسياري از آن ها به شوروي

 عزيمت و در جمهوري آذربايجان آقامت گزيدند. برخي نيز به استان هاي حاشيه مرز

 شوروي از جمله مازندران و گلستان فعلي نقل مكان كردند. در استان گلستان

 جماعت آذري زبان بيشتر در شرق استان متمركز شده اند و اكثريت قالب آن ها در

 راميان، گنبد و گاليكش ساكن و تعدادي ديگر در شهرستان هاي استان پراكنده

 هستند و حدود 5% جمعيت استان را آذري زبان ها تشكيل مي دهند.

 

 

5- قوم «بلوچ»

همان شرايطي كه باعث مهاجرت قوم سيستاني به استان شده بود دقيقاً در همان

 شكل و وضعيت باعث مهاجرت اقليتي به نام قوم بلوچ به استان شد و اين قوم

 بيشتر در شرق استان ساكن مي باشند و بلوچ ها سني حنفي هستند و حدود 3

/4% از جمعيت استان را تشكيل مي دهند و اين قوم داراي ويژگي هاي فرهنگي،

 اجتماعي و ... من دي بوده و معمولاً اين افراد در استان گلستان به كشاورزي مي

 پردازند و دربين آن ها تعصب زياد حصر به فر وجود داشته و با توجه به اين تعصبات،

 دراستان گلستان اين قوميت از سطح سواد پايين تري برخوردار مي باشند كه اين

 مسأله باعث بروز مشكلات فرهنگي و اجتماعي براي افراد اين قوم و ساير افراد

 گرديده است.

 

 

6- فارس ها

در استان گلستان فارس ها شامل گيلك ها، گرگاني ها، ترك رامياني، ترك

 مينودشتي، مهاجرين خراساني، استان سمنان و ... بوده و كليه اين قوم داراي

 مذهب شيعه بوده و اين اقوام داراي ويژگي هاي فرهنگي و اجتماعي خاص خود

 بوده و اين اقوام در استان گلستان در كنار ساير اقوام زندگي مي نمايند و از نظر آئين

 هاي فرهنگي همانند ساير اقوام ساكن در ايران بوده كه در ذيل به بيان برخي از آنها

 مي پردازيم.

 

 

آئين ها و گروه هاي مذهبي

 

 

همانطور كه در مباحث قبلي اشاره شد 61 درصد از جامعه تحت پوشش را اهل

 تشيع و 39 درصد از آنان را اهل تسنن تشكيل مي دهند.

اهل تشيع را گروه هاي فارس، ترك، سيستاني و ... و اهل تسنن را نيز گروه هاي

 تركمن و بلوچ تشكيل مي دهند.

.بدلیل اقتباس از مرجع در الفاظ و جملات موجود در متن تغییر حاصل نشده و از کلیه سروران پوزش می طلبم